|
|
Reformatie had respect voor Athanasius Gisteren vond in Leiden het tweede symposium van het CPO plaats over Athanasius. Sprekers waren prof. E. Meijering, prof. B. ter Haar Romeny, dr. A. Goudriaan en dr. A. van Wilgenburg. De invloed van Athanasius’ werk stond hierbij centraal. Zijn invloed in het Syrische Christendom, de reformatie en in de latere tijd kreeg uitgebreide aandacht. Athanasius in Syrië
Athanasius in de reformatie Dr. Asa Goudriaan belichtte de doorwerking van Athanasius in de reformatie. Athanasius gold voor Luther als een autoriteit, Melanchthon heeft zich zelfs op hem beroepen. Desondanks lijkt Luther Athanasius zelf nooit gelezen te hebben. In de bloemlezingen tussen 1525 en 1575 werd Athanasius door Herman Bodius geciteerd. Toch zijn de verwijzingen in aantal gering. Calvijn citeert Athanasius nooit. Hij noemt hem alleen in een kerkhistorisch kader. De reformatie is dus in zijn theologie niet rechtstreeks door Athanasius beïnvloed. Een tekstuitgever als Scultetus gaat in zijn Medulla (1606) wel in op Athanasius en zijn Schriftleer, zijn leer van de drie-eenheid en de natuurlijke staat van de mens. Hoe kan Athanasius een bijdrage leveren aan de theologie? Onder meer door zijn Schriftvisie: De schrift is helder. Athanasius is voor Bodius vooral een positieve autoriteit. Polanus citeert Athanasius relatief weinig, wel uit een breed scala van geschriften. Ook bij hem is de Schriftvisie van Athanasius heel belangrijk. De Bijbel is als Gods woord veel duidelijker dan mensenwoorden. De Schrift is de allesbeslissende norm voor het geloof. Wat betreft de Christologie volgt Polanus Athanasius. Het Woord is mens geworden, maar niet opgehouden God te zijn. Er ligt grote nadruk op de goddelijke identiteit van het Woord. Latere theologie Johann Mosheim (1693-1756), de Erasmus van de 18 e eeuw, schreef een belangrijke dogmatiek. In zijn leerboek is hij bijzonder terughoudend in het dogmatisch beoordelen van de kerkvaders. Maar, onder invloed van Gottfried Arnold, ontstaat een meer genuanceerde houding ten opzichte van de ketters, die worden beschouwd als belangrijke tegenspelers van de kerkvaders. De nuance bestaat hierin dat ze in plaats van een 1 een 4+ krijgen uitgereikt, anders gezegd, ze zitten nog steeds stevig naast de waarheid, maar het toch nog niet helemaal gek wat ze beweerden. Van Mosheim wil, net als Athanasius, vasthouden aan de waarheid van de Schrift. De 19 e eeuwse theoloog Baur sloot zich aan bij de vernieuwende inzichten van de filosoof Hegel. Dit had onverwachtse gevolgen. Zo ontdekte Baur bijvoorbeeld Hegeliaanse kiemen in de derde rede van Athanasius tegen de Arianen. De bekende theoloog A. von Harnack ontwikkelde een visie op Athanasius waarbij hij hem typeerde als een hervormer van het Origenistisch Christendom. Zo kreeg de reformatie postuum nog een prefiguratie in de Vroege Kerk. Athanasius was de latere Luther, het Origenistisch Christendom de latere Rooms Katholieke Kerk. Christus waarlijk mens Na een uitgebreid betoog van dr. Van Wilgenburg over de receptie van Athanasius bij Thomas van Aquino en latere Rooms katholieke theologen sloot prof. Meijering de dag af. Hij legde onder meer het accent op de gehoorzaamheid van Christus. In de Joodse interpretatie van de uitdrukking ‘zoon van God’ benadrukte hij dat hier iemand genoemd wordt die aan God gehoorzaam is. Daarnaast is Christus niet alleen gehoorzaam, maar ook de enige waarachtige Zoon van God. Dit Zoonschap van Christus wordt duidelijk aangegeven in het credo ‘ontvangen van de Heilige Geest. Het staat niet ter discussie. In zijn afsluiting pleitte prof. Meijering ervoor om Christus’ mens-zijn niet uit het oog te verliezen. Hij sprak in dit verband over een lage Christologie, die hoog eindigt. Laag, omdat Christus tijdens Zijn leven niet meer was, zelfs als Zoon van God, dan een mens, die aan God gehoorzaamde. Hoog, omdat de opgestane Levensvorst na Zijn overwinning weer terugkeerde bij God de Vader. Bron: M.A. van Willigen. Dit artikel is in verkorte vorm gepubliceerd in het Reformatorisch Dagblad van 12-12-09. Het interuniversitair Centrum voor Patristische Studies (CPO) is een initiatief van |
Dat Athanasius in Syrië geen onbekende was illustreerde ter Haar Romeny met een fresco uit een Syrisch klooster. Hierop staat Athanasius afgebeeld tussen Basilius en Chrysostomus. De spreker vroeg zich of waarom Athanasius zo bekend was in het Syrische Christendom. In zijn antwoord kwam naar voren dat Athanasius aan de ene kant werd gezien als een garantie voor de orthodoxie. Aan de andere kant bood het werk van Athanasius voldoende ruimte voor de discussies over de Christologie. Zowel voor de verdedigers van de twee naturen van Christus (de Nestorianen) als voor de aanhangers van een natuur (de monophysieten) was Athanasius volledig geaccepteerd als zegel van de orthodoxie. Beide richtingen beschouwden zichzelf primair als volgelingen van Christus, de Zoon van God. Dit orthodoxe standpunt was door Athanasius reeds verwoord en zijn geschriften zijn daarom in de 5 e eeuw veelvuldig in het Syrisch vertaald. Boeiend is dat men reeds in de 4 e eeuw vertalingen terugvindt die heel vrij van opzet zijn. De vertalingen in de volgende eeuwen worden echter steeds preciezer. In de 7 e eeuw zijn het zelfs al spiegelvertalingen geworden, waarbij elk onderdeeltje van de oorspronkelijke tekst in de vertaling terugkeert.